Język ekokrytyki jako narzędzie współczesnego polonisty

Ekokrytyka, choć jest prądem w dalszym ciągu uważanym w obrębie szeroko rozumianej humanistyki za nowy, ma już w Polsce całkiem znaczną tradycję. W tytule tego artykułu nawiązuję do jednej z pierwszych ważnych publikacji w całości poświęconych ekokrytyce, to jest do numeru specjalnego czasopisma „Fragile” z 2010 roku, w którym zamieszczono kilka bardzo istotnych dla rozwoju badań ekokrytycznych artykułów, w tym – rozmowę Julii Fiedorczuk z Gregiem Garrardem o tytule Język całkiem dziki oraz tekst tejże Julii Fiedoruczk (polskiej poetki, pisarki, krytyczki literackiej oraz badaczki) Ekokrytyka – bardzo krótkie wprowadzenie. Warto moim zdaniem zacytować dwa krótkie fragmenty obu tych wypowiedzi, ułatwiające wstępne zdefiniowanie ekokrytyki:

„Ekokrytycy badają, na przykład, w jaki sposób światopogląd umieszczający człowieka w centrum natury (określany jako ‘antropocentryzm’; ‘speciesism’ – czyli dyskryminacja innych gatunków albo „ludzki rasizm”) zaczyna dominować w danej kulturze, albo starają się poddać krytyce te formy kultury, które napędzają konsumpcjonizm.”[2]

„Radykalne podejścia biocentryczne domagają się daleko idących poświęceń ze strony społeczności ludzkiej (np. zmniejszenie lub wyeliminowanie przyrostu naturalnego).”[3]

Pierwszy cytat, zaczerpnięty z wywiadu z Garrardem, opisuje główne zadania ekokrytyki. Definicja ta koresponduje z innymi, ważnymi dla kształtowania tożsamości dyscypliny sformułowaniami zakresu i celów tego prądu, na przykład: „ekokrytyka zajmuje się badaniem relacji między literaturą i środowiskiem (…)”[4] oraz „ekokrytyka dąży do wartościowania tekstów i idei, traktowanych jako odpowiedź na kryzys środowiska, przez pryzmat ich koherencji i użyteczności (…)”[5]. Wspomniane definicje wskazują na trzy główne cele ekokrytyki, to jest: badanie relacji między literaturą (oraz szerzej – wszystkimi wytworami artystycznymi oraz szeroko rozumianymi tekstami kultury) a środowiskiem, wartościowanie, a zatem ocenę tego, jak te relacje się przedstawiają oraz potrzebę zmiany – potrzebę, która ma się dokonywać między innymi dzięki ewolucji języka mówienia o naturze i środowisku.

W początkach funkcjonowania ekokrytyki – również w Polsce – większość jej postulatów uważano za radykalne. Było tak zwłaszcza w przypadku badania oraz wartościowania stosunków między tym, co ludzkie i tym, co nie-ludzkie, a także samego rozumienia tego, co określamy jako „ludzkie”[6], jak również w przypadku radykalnych podejść biocentrycznych (akcentujących konieczność zdecydowanego ograniczenia ludzkiej ekspansji), a także konsekwentnie rozumianej ekosprawiedliwości, która dąży do zrównania praw wszystkich istot żywych, oraz – co warto podkreślić – radykalnie poszerza nasze rozumienie „pozaludzkich podmiotów”, nie ograniczając się do umieszczania w tej grupie wyłącznie zwierząt.

Wspomniane postulaty, pojawiające się około roku 2010, na początku traktowano jako wyraz zmieniającej się świadomości wąskiej grupy społecznej. Jednak nie da się nie zauważyć, że (między innymi za pomocą mediacji dokonywanej w ramach najpierw kształcenia akademickiego, a później edukacji szkolnej), zaczęły one powoli przesączać się do głównego nurtu rozważań nad relacjami człowieka ze środowiskiem. Zjawisko to widać wyjątkowo wyraźnie, gdy spojrzymy na koncepcje obecnie uznawane za radykalne, takie jak ograniczenie przyrostu naturalnego, tak zwany zielony wzrost (czyli wyłącznie taki rozwój gospodarki, który nie powoduje negatywnych skutków dla środowiska), lub (w jeszcze bardziej bezkompromisowej wersji) de-wzrost – sięgają one szerzej i dalej, niż pojawiające się jeszcze piętnaście lat temu postulaty, i choć w dalszym ciągu są one przez większość społeczeństwa uznawane za zbyt daleko idące, to są żywe i dyskutowane jako realne propozycje, a nie jako mrzonki zaangażowanych ekologów lub akademików.

Oznacza to, że w ciągu stosunkowo krótkiego czasu dokonała się znacząca zmiana: zmiana społeczna, językowa i terminologiczna. Zwłaszcza ta ostatnia jest widoczna w dyskursie ekokrytycznym, który przeszedł od mówienia i myślenia o naturze lub przyrodzie, rozumianej jako to, co niezmienione interwencją człowieka, przez zwrócenie uwagi na status terenów poprzemysłowych, zdewastowanych, radykalnie zmienionych, które jednak stanowią formę ludzkiego (i nie tylko ludzkiego środowiska), do dostrzeżenia zmian o charakterze globalnym, dla których hasłem wywoławczym jest kategoria antropocenu[7] oraz katastrofy, w tym – katastrofy klimatycznej.[8] Te zmiany zainteresowania odpowiadają z grubsza rozpowszechnionej w ekokrytycznej teorii topice trzech fal, nadchodzących od lat 60. XX wieku, przez lata 90. XX, aż do mniej więcej okolic roku 2010[9] i obrazujących (w uproszczeniu) zwrot od myślenia o przyrodzie, do myślenia o środowisku, które może być środowiskiem funkcjonującym bez człowieka. To zaś znamionuje już znaczącą zmianę językową i społeczną: człowiek przestał znajdować się w centrum myślenia o środowisku, a stał się tylko jednym z jego elementów.

Po opisaniu tych zmian terminologicznych i językowych warto wrócić do kwestii kompetencji współczesnego polonisty. Uważam, że znajomość języka ekokrytyki i jego przemian ma dla niego znaczenie nie tylko jako element formalnej edukacji akademickiej, lecz również jako zasób kulturotwórczy: to w jaki sposób mówimy i piszemy o środowisku, naturze oraz przyrodzie, przekłada się wprost na możliwość wyjścia poza ściśle antropocentryczny schemat myślenia oraz otworzenie (nie tylko siebie) na realny przełom w naszych relacjach ze środowiskiem. Możliwość ta jest szczególnie cenna w przypadku przyjęcia perspektywy planetarnej (która, dzięki działaniom edukacyjnym, w tym decyzji o zmianie typu żywienia w placówkach oświatowych, stała się kwestią szeroko dyskutowaną społecznie), stanowiącej rzeczywisty przełom w myśleniu o relacjach człowieka ze środowiskiem. Pytanie o świat bez ludzi, o system planetarny, dla którego istnienie ludzkiego gatunku może być – w perspektywie czasu planetarnego, który, ze względu na swą skalę, wymyka się nie tylko naszej percepcji, ale i wyobraźni – jedynie krótkotrwałym epizodem, zasadniczo zmienia nasz język mówienia o środowisku. W jego centrum zaczyna się znajdować złożony, biotycznie skomplikowany ekosystem, a nie ludzkie doświadczenie natury lub środowiska. Ta zmiana prowadzi do przywrócenia niegdyś zachwianych proporcji między eksplorowaniem ludzkiej perspektywy rozumienia środowiska, a badaniem tego, jak rzeczywiście środowisko może (również bez nas) funkcjonować.