Artykuł / wywiad
Rola humanisty w dobie kryzysu klimatycznego. Spotkanie z Andrzejem Marcem (cz. 2)
Głównym tematem drugiej części rozmowy z dr. Andrzejem Marcem, autorem nagradzanej publikacji Antropocień – filozofia i estetyka po końcu świata (2021), jest pytanie o rolę humanisty, a szczególnie polonisty, w dobie kryzysu humanistycznego. Osią rozmowy jest pytanie o sprawczość: nie tylko humanistów, częściej raportujących lub opisujących kryzys, niż wymyślających empirycznie sprawdzalne sposoby jego zażegnania, ale nas wszystkich, którzy żyjemy w rzeczywistości, która zdaje się zapowiadać nieuchronną katastrofę.
Kryzys, w którym się znaleźliśmy, jest kryzysem braku pojęć, braku opowieści i braku fikcji. Tymczasem, jak pisze Donna Haraway, to opowieści są w stanie ocalić świat. Humanistyka ma moc kreacji i profetyczną właściwość wytwarzania potencjalnych scenariuszy przyszłości, wytwarzania nowej rzeczywistości. Potrzebne jest jej jednak odzyskanie witalności i sprawczości, ale nie nastąpi to bez elementu ryzyka i gotowości na porażkę.Z tego powodu pytanie o zaangażowanie i sprawczość, zadawane w tej rozmowie na wiele sposobów i w odmiennych kontekstach, wydaje się szczególnie interesujące i warte głębszej analizy.
Z rozmowy dr. hab. Justyny Tabaszewskiej, prof. IBL PAN z dr. Andrzejem Marcem dowiemy się również:
- Skąd wzięło się przekonanie, że jako badacze możemy się zajmować tylko tym, co się zakończyło?
- Czy naszym obowiązkiem jako humanistów, polonistów, jest zmieniać świat? Jeśli możemy, chcemy lub powinniśmy się zaangażować, to w jaki sposób?
- Czy humaniści mogą sobie pozwolić na porażki i przegrane, które są przecież częścią rozwoju? I dlaczego tak źle je znoszą?
Część 1. rozmowy dostępna jest jako Nasze relacje z bytami pozaludzkimi.
dr Andrzej Marzec – filozof, krytyk filmowy, adiunkt na UAM w Poznaniu, wykładowca na ASP w Katowicach, SWPS oraz UAP w Poznaniu. Jego zainteresowania badawcze skupiają się wokół: spekulatywnego realizmu, ontologii zwróconej ku przedmiotom, humanistyki środowiskowej, mrocznej ekologii oraz współczesnego kina alternatywnego. Autor książek: Widmontologia. Teoria filozoficzna i praktyka artystyczna ponowoczesności (2015) oraz Antropocień – filozofia i estetyka po końcu świata (2021), a także współredaktor książki Derrida and Film Studies (2025).
dr hab. Justyna Tabaszewska, prof. IBL PAN - zajmuje się badaniami nad pamięcią i afektami, studiami temporalnymi, ekokrytyką oraz polską literaturą i kulturą współczesną. Obecnie pracuje nad dwoma projektami: pierwszy dotyczy pamięci przyszłości (jej funkcji i form) w literaturze oraz kulturze Europy Środkowej, drugi – pamięci środowiskowej oraz alternatywnych skal pamięci. Członkini redakcji „Tekstów Drugich” oraz jedna z redaktorów naczelnych „Memory Studies Review”, autorka czterech książek, w tym Humanistyki służebnej (2022) oraz Afektywnych poetyk pamięci (2022).
Linki do wymienionych w rozmowie publikacji i filmów:
- K. Barad, On Touching – The Inhuman That Therefore I Am, „Differences” 23(3)/2012, s. 212
- K. Barad, After the End of the World: Entangled Nuclear Colonialisms, Matters of Force, and the Material Force of Justice, „Theory & Event” 22(3)/2019, s. 530‒531.
- K. Barad, Meeting the Universe Halfway. Quantum Physics and the Entanglement of Matter and Meaning, Duke University Press, Durham 2007.
- J. Bennett, Vibrant Matter. A Political Ecology of Things, Duke University Press, Durham, London 2010.
- Federico Campagna, Prophetic Culture: Recreation for Adolescents, London, 2021,
- tegoż, Otherworlds: Mediterranean Lessons on Escaping History, London, 2025.
- D. Haraway, Wiedze usytuowane. Kwestia nauki w feminizmie i przywilej ograniczonej/częściowej perspektywy, tłum. A. Czarnacka, dostęp pod adresem internetowym: http://www.ekologiasztuka.pl/pdf/f0062haraway1988.pdf
- Maja Lunde, tzw. „tetralogia klimatyczna”: Bienes Historie (2015 ) – pol. Historia pszczół, przeł. Anna Marciniakówna (2016); Blå (2017) – pol. Błękit, przeł. A. Marciniakówna (2018); Przewalskis hest (2019) – pol. Ostatni, przeł. Mateusz Topa (2021).
- A. Marzec, Antropocień. Filozofia i estetyka po końcu świata, Warszawa 2021.
- Tegoż, Zmierzch Natury – w stronę ekologii politycznej Bruno Latoura, „Kultura Współczesna. Teoria, Interpretacje, Praktyka” 1 (2011),
- T. Morton, Humankind: Solidarity with Nonhuman People, Verso, London–New York 2017.
- Tegoż, Being Ecological, The MIT Press, Cambridge, Massachusettss 2018.
Seria podcastu "Spotkania Biuletynu", zatytułowana “Polonistyka zaangażowana”, realizowana jest w ramach projektu "Polonistyka wobec wyzwań współczesnego świata". Dofinansowano ze środków budżetu państwa w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą „Nauka dla Społeczeństwa II” (numer projektu: NdS-II/SP/0264/2024/01).
Strona internetowa projektu: https://biuletynpolonistyczny.pl/pl/projects/polonistyka-wobec-wyzwan-wspolczesnego-swiata,1851/details
Intro i outro
- Muzyka Piotr Lakwaj, czyta Aldona Brycka-Jaskierska
- Producent: Torba reportera i podcastera
Identyfikacja wizualna: Klaudia Węgrzyn
Media społecznościowe "Biuletynu Polonistycznego":
- https://www.facebook.com/BiuletynPolonistyczny/
- https://twitter.com/B_Polonistyczny
- https://www.youtube.com/@biuletynpolonistyczny8801/
- https://www.instagram.com/biuletyn.polonistyczny/
https://biuletynpolonistyczny.pl/
biuletyn.polonistyczny@ibl.waw.pl
#BiuletynPolonistyczny #Geopolonistyka #PolishStudies #Polonistykazaangażowana
Informacje
Projekty: wykonawca projektu „Polonistyka wobec wyzwań współczesnego świata” (2024-2026); uczestnik projektu „Slow Memory. Transformative Practices for Times of Uneven and Accelerating Change”, COST ACTION (2022-2025); koordynator projektu finansowanego w ramach programu Rozwój Czasopism Naukowych – wydawanie anglojęzycznych numerów „Tekstów Drugich” (2022–2024, IBL PAN); stypendysta NAWA (Frankfurt, 2021-2022) oraz Józef Tischner Fellowship (Institut für die Wissenschaften vom Menschen, 2021); kierownik projektu „Afektywne poetyki pamięci. Polska literatura i kultura wobec przełomu roku 1989” (NCN, 2014-2017) oraz „Przypomnienie, powtórzenie, tworzenie. Problematyka tradycji i pamięci kulturowej wobec sposobów konstruowania poetyk pamięci w najnowszej polskiej poezji” (NCN, 2011-2013); koordynator projektu „Polskie studia literacko-kulturowe II. Wydanie monograficznych numerów „Tekstów Drugich” w wersji angielskojęzycznej i umieszczenie ich w międzynarodowych bazach danych” (NPRH, 2015-2018).
Wyróżnienia i nagrody
- Nominacja do Nagrody im. J. Długosza w roku 2023.
- Nagroda Premiera Rady Ministrów za wyróżnione rozprawy doktorskie, rok 2015.
- Stypendium dla młodych wybitnych naukowców na lata 2015-2018.
Publikacje:
- Pamięć afektywna. Dynamika polskiej pamięci po 1989 roku, Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń 2022.
- Humanistyka służebna. Negocjowanie pola i budowanie autonomii w dobie kryzysu, Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa 2022.
- Poetyki pamięci. Współczesna poezja wobec tradycji i pamięci, IBL PAN, Warszawa 2016.
- Jedna przyroda czy przyrody alternatywne? O pojmowaniu i obrazach przyrody w polskiej poezji, Universitas, Kraków 2010.
- Tradycja współcześnie – repetycja czy innowacja?, red. A. Jarmuszkiewicz, J. Tabaszewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2012.
- Opus citatum. O cytacie w kulturze, red. J. Tabaszewska, A. Jarmuszkiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2014.
- Affective Future and Non-existent History. The Issue of Future Past in Memory Research, „Memory Studies” 16 (4) 2023.
- Teraźniejszość w natarciu, „Teksty Drugie” 6/2023.
- Future in Memory Studies and Functions of Alternative Histories, w: Voicing Memories, Unearthing Identities: Studies in the Twenty-First-Century Literatures of Eastern and East-Central Europe, red. A. Konarzewska, A. Nakai, Vernon Press, Delaware 2023.
- Powrót do przyszłości, „Teksty Drugie” 3/2022.
Jego zainteresowania badawcze skupiają się wokół: spekulatywnego realizmu, ontologii zwróconej ku przedmiotom, humanistyki środowiskowej, mrocznej ekologii oraz współczesnego kina alternatywnego.
Autor książek: Widmontologia. Teoria filozoficzna i praktyka artystyczna ponowoczesności (2015) oraz Antropocień – filozofia i estetyka po końcu świata (2021), a także współredaktor książki Derrida and Film Studies (2025).
Zobacz także
Nasze relacje z bytami pozaludzkimi. Spotkanie z Andrzejem Marcem (cz. 1)
Według naszego Rozmówcy, autora nagradzanej publikacji Antropocień – filozofia i estetyka po końcu świata (2021) XXI wiek stał się momentem, w którym zaczęliśmy zajmować się rzeczywistością zewnętrzną, rzeczami, pozaludzkimi bytami. I choć żyjemy obecnie w epoce określanej mianem antropocenu, i nasze podejście do zmian, jakie zachodzą w środowisku pod wpływem działań człowieka, jest raczej negatywne, warto zastanowić się, na ile udało się nam uwolnić od antropocentrycznego paradygmatu, który utrwalił bardzo mocno humanistyczne pojęcia dwudziestowieczne, kategorie natury i człowieka. Problematyczne jest to, że XXI wieku w zasadzie nie wiemy do końca, kto miałby w tej kategorii się zmieścić. Kategorie i idee nie są jednak odwieczne. Są wynikiem naszych negocjacji z rzeczywistością. Powstają, rodzą się i umierają. W związku z tym można spróbować od niektórych z nich odejść. Chociaż na chwilę. Taką próbą jest koncepcja antropocienia.
Dyskomfort i rozszczelnienie, czyli humanistyki praca z cieniem. Spotkanie z Julią Fiedorczuk
Rozmowa z Julią Fiedorczuk, badaczką i poetką od lat zaangażowaną w promowanie badań ekokrytycznych w Polsce, dotyka co najmniej kilku ważnych tematów. Pierwszym jest kwestia ewolucji ekokrytyki, tak w Polsce, jak i na świecie. Z nurtu niszowego, ekokrytyka stała się jednym z filarów badań literaturoznawczych i ważną częścią badań środowiskowych. Zarazem, uległa pewnemu skostnieniu, któremu – jak pokazuje rozmowa – Julia Fiedorczuk bardzo wyraźnie się przeciwstawia, pokazując wciąż tkwiący w niej potencjał pracy z tekstem i w tekście.
Studying Maladic Narratives: A Meeting with Dr. Joanna Szewczyk and Wiktoria Kulak (MA)
Why is the story so necessary (within) illness? What does the statement that illnesses are political mean? What is maladic discourse and what are its characteristics? And why did Susan Sontag change her stance towards metaphors of illness?
From Maladic Narratives to Community. A Meeting with Dr. Iwona Boruszkowska and Maria Świątkowska, MA.
What attitudes do contemporary literary studies take toward maladic narratives? What is the communal and emancipatory aspect of these narratives? How can we view the theory of the "wounded narrator" from today's perspective, 30 years after the publication of Arthur Frank's The Wounded Storyteller (1995)? These and other important questions are answered by the editors of an issue of "Ruch Literacki," titled "Maladic Discourse – Illness as Narrative: Theories and Interpretations" (No. 4/2023). The issue of "Ruch Literacki," which prompted this conversation, is available on the journal's website at: https://journals.pan.pl/rl/150189#tabs.