Ciało - Teoria - Tekst: Somatyczność kulturowych narracji chorób

z

z

z

z

Konferencja o somatyczności w kulturowych narracjach o chorobie była drugą konferencją tematyczną, zorganizowaną przez Ośrodek Badań nad Kulturowymi Dyskursami Choroby, działający na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ośrodek prowadzi działalność naukową w obszarze studiów maladycznych, a jego zadaniem jest - jak czytamy w regulaminie - “prowadzenie i integrowanie interdyscyplinarnych badań naukowych nad kategorią choroby oraz jej tekstowymi, kulturowymi i społecznymi reprezentacjami z zastosowaniem różnych ujęć teoretycznych i metodologii badawczych, wypracowanych na gruncie m.in. antropologii i socjologii choroby, kulturoznawstwa i literaturoznawstwa”. Działalność Ośrodka nie ogranicza się jednak tylko do pracy na rzecz poszerzania wiedzy o literaturze maladycznej, lecz obejmuje także działalność popularyzatorską. Jednym z przykładów tego rodzaju działań było wydanie dwóch numerów tematycznych “Ruchu Literackiego” (nr 4/2023: Choroba jako narracja: teorie i interpretacje oraz nr 5/2023: Dyskurs maladyczny – figury i ontologie) poświęconych w całości interpretacji zjawisk kultury powiązanych z doświadczeniem choroby. Rozmowy o tych numerach “Ruchu Literackiego”, przeprowadzone z ich redaktorkami, ukazały się jako dwa kolejne odcinki serii podcastowej “Polonistyka zaangażowana” i są dostępne pod tym linkiem.  

Pierwsze trzy wystąpienia panelu zatytułowanego Ciała w literaturze współczesnej: doświadczenie choroby i traumy koncentrowały się wokół relacji między fizycznością a tekstem, w którym ciało nie było tylko tłem, ale aktywnym „autorem” doświadczenia. Prelegentki wskazały na trudność przełożenia cierpienia na tradycyjne formy literackie. Choroba i trauma przedstawione zostały jako siły odbierające podmiotowość, z którymi twórca walczy o odzyskanie „ja”.

Panel rozpoczął się wykładem dr hab. Moniki Ładoń, prof. UŚ W dzienniku, poza powieścią. Choroba kresu ciała Imre Kertésza i Jerzego Pilcha. Punktem wyjścia dla Autorki referatu był obraz cielesności w ostatnich tekstach autorów dotkniętych chorobą Parkinsona: Imre Kertésza (Ostatnia gospoda. Zapiski, przeł. Kinga Piotrowiak-Junkiert, Warszawa 2016) i Jerzego Pilcha (Żółte światło, Warszawa 2019). Głównym motywem była walka pisarza z chorobą Parkinsona, która drżeniem rąk bezpośrednio uderza w warsztat twórczy. Autorka wskazała na napięcie między literacką formą powieści a literaturą intymną (dziennikiem). Wystąpienie było próbą odpowiedzi na pytanie, czy w ostatnich tekstach powieściopisarzy, zmagających się z coraz trudniejszym do opanowania drżeniem parkinsonowskim, odnaleźć można strategie panowania nad własnym „ja”? Jaki gatunek wybieramy wtedy, gdy nasze ciało ogarnia silny dygot? Jak zauważyła Monika Ładoń, w obu tekstach widoczne jest balansowanie między formą pierwszej oraz trzeciej osoby, dziennikowym świadectwem a marzeniem o coraz mniej osiągalnej powieści i poczuciem wyczerpywania się funkcji języka. 

Tekst Ostatniej gospody sprawia wrażenie, jakby pisany był na brudno, udostępniony w nieostatecznej wersji, uchwycony w procesie redakcji. Jest próbą zapisywania siebie w codzienności i bezradności choroby, pisaniem „opery mydlanej” po to, żeby „obecne, absurdalnie ruchliwe życie” się nie rozpadło. Ponieważ według Kertésza powieść wymyka się „jak płochliwe zwierzę”, Ostatnia gospoda jest ekwiwalentem powieści, jedynym możliwym ukoronowaniem twórczości, “literaturą szlafrokową (podczas gdy Imre Kertész tęskni za „noblowskim frakiem”). 

Doświadczeniu traumy poświęciła swoje wystąpienie Ciało pamięta. O traumie w (pato)opowieściach dorosłych córek alkoholików dr hab. Małgorzata Okupnik (Akademia Muzyczna im. I.J. Paderewskiego w Poznaniu). Było ono zaproszeniem do namysłu nad tym, jak choroba alkoholowa, zwana “rakiem duszy” wyniszcza zarówno ciało, jak i psychikę osoby uzależnionej, jak nałóg ojca lub matki wpływa na (dorosłe) dzieci, jakie piętno odciska na ich psychice i w jaki sposób zapisuje się w ciele. Przedmiotem analizy były (pato)opowieści trzech autorek: Miry Marcinów, Aleksandry Zbroi i Patrycji Volny – dorosłych córek alkoholików (DDA). Ich książki, Bezmatek, Mireczek i Niewygodna, to historie dorastania w rodzinach dotkniętych uzależnieniem, opowieści o cierpieniu, które nie tylko pozostaje w pamięci, ale także manifestuje się w ciele – zgodnie z koncepcją traumy opisywaną m.in. przez Bessela van der Kolka. Przykładem był los cierpiącej na bulimię Patrycji Volny, córki Jacka Kaczmarskiego, który sam jako dziecko dla rodziców był projektem i nawet podczas choroby nowotworowej nie zrezygnował z alkoholu, a także zaszczepił w córce poczucie bycia “niewygodną”, według jego słów, przytoczonych przez nią samą - “tłustą, leniwą, interesowną”.

W dyskusji podkreślono coraz częściej pojawiającą się w polskiej prozie współczesnej tematykę choroby alkoholowej, co interpretuje się jako społeczną potrzebę przepracowania traumy i wzrost świadomości mechanizmów współuzależnienia.

W kolejnym wystąpieniu, zatytułowanym Ciała (i choroby) ludzi, ciała (i choroby) zwierząt w twórczości Małgorzaty Lebdy prof. Anna Pekaniec (UJ) mówiła o połączeniu pozaludzkiej i ludzkiej somatyki “ciał niedomagających, delikatnych i łamliwych”, o tym, jak choroba wywłaszcza tożsamość człowieka. Badaczka zwróciła również uwagę na specyfikę czasu w utworze Małgorzaty Lebdy, który jest spowolniony, rozgałęziony, jest czasem oswajania choroby, która tak do końca, jak się okazuje na koniec, oswojona być nie może, choć, jak czytamy w powieści 

“Należy ochrzcić chorobę, stworzyć dla choroby dobre warunki, przyjąć ją, (...). (...) Należy jej się imię, które coś znaczy, które kojarzy się z życiem, nie ze śmiercią. Należy mówić do choroby i w tym mówieniu nie zapominać o chorej. Należy podejść chorobę, spróbować ją oswoić. Nadać jej imię. (...) Snuć chorobę jak opowieść. Opisywać ją, żeby było w niej życie, mówię. Karmić ją jak zwierzę, nie zapominając przy tym o chorej, ale pamiętając, że choroba i babka to nie jedno”.

Referat zwrócił uwagę na postać opiekunki – wnuczki, która w obliczu odrazy i wycieńczenia organizuje „przestrzeń maladyczną”, co rzuca światło na rzadko podejmowany w literaturze temat fizycznego i psychicznego trudu pracy opiekuńczej.

Na ostatnim panelu konferencji Somatyczność i technologia: nowe media, nowe narracje choroby, w wystąpieniach trzech badaczek splotły się wątki dotyczące twórczości Alice Oswald i przetwarzania archaicznych wyobrażeń o cielesności, wirusów i bakterii w (auto)patograficznych performansach oraz projektowania narzędzi wspierających tworzenie opowieści autobiograficznych przez osoby z afazją. Hanna Zawadka w interpretacji poematu Monument. Wykopaliska z Iliady Alice Oswald skupiła się na analizie eksperymentu formalnego, który pozwolił wydobyć z klasycznego dzieła Homera sceny śmierci i przedstawienia umarłych ciał po to, by zrekonstruować greckie podejście do ciała i cielesności. To podejście opiera się na traktowaniu ciała nie jako całości, lecz jako zbioru organów, co potwierdza m.in. język homeryckich eposów, w których nie występuje leksem, który oznaczałby ciało jako integralną całość. 

Referat dr Alicji Müller dotyczył współczesnych (auto)patografii scenicznych, w których pojawiał się wątek bakterii i wirusów. Badaczka przeanalizowała postantropocentryczne podejście do mikrobów, z którymi współzamieszkujemy świat w następujących performansach: Ongoing Song (reż. Szymon Adamczak, 2019), Danse Macabre (chor. Renata Piotrowska-Auffret, 2021) i Monolog wewnętrzny (reż. Wojtek Ziemilski, 2024). We wskazanych performansach pojawiały się różne strategie oswajania choroby i świata mikrobów, np. chorowanie u Ziemilskiego było rodzajem odkrywania i nawiązywania kontaktu z mikroorganizmami zamieszkującymi nasze ciało. 

Z kolei podstawowym tematem referatu dr Klaudii Mucy-Małek była technologia pisma i rola tej technologii we wspieraniu osób z afazją, szczególnie we wspieraniu tworzenia narracji o własnym doświadczeniu. Badaczka przyjrzała się eksperymentowi typograficznemu Karoliny Wiktor, zatytułowanemu Alfabet brakującej czcionki, jako przykładowi emancypacyjnego działania twórczego, które polegało na stworzeniu odpowiedniego narzędzia (alfabetu) do stworzenia autobiografii osoby żyjącej z afazją. W referacie dr Mucy-Małek omówione zostały również mobilne aplikacje storytellingowe, których podstawową funkcją jest terapia językowa afaktyków, pozwalająca im na nowo zadomowić się w świecie języka i w świecie pisma. 

Relacja z konferencji „Ciało – teoria – tekst: somatyczność kulturowych narracji choroby” powstała w ramach projektu „Polonistyka wobec wyzwań współczesnego świata”. Dofinansowano ze środków budżetu państwa w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą „Nauka dla Społeczeństwa II” (numer projektu: NdS-II/SP/0264/2024/01).