Nowość wydawnicza
Empatia we współczesnej polszczyźnie
"Monografia jest rzetelną analizą zjawiska empatii w języku (polskim), opartą na obszernej literaturze przedmiotu i bogatych – autentycznych – danych językowych. […] nie tylko stanowi cenne kompendium wiedzy o zjawisku (językowej) empatii, ale także jest przykładem skutecznego zastosowania językoznawstwa kognitywnego do badania zjawisk, które wymykały się wcześniejszym ujęciom teoretycznym i praktycznym analizom". (z recenzji prof. Elżbiety Muskat-Tabakowskiej)
"Książka […] porusza aktualną problematykę: reprezentuje lingwistyczne ujęcie zagadnień, którym dziś poświęcają wiele uwagi przedstawiciele różnych dyscyplin naukowych. Zwrot afektywny w humanistyce wiąże się bowiem z zainteresowaniem wcześniej niedocenianymi mechanizmami kształtującymi postrzeganie świata przez ludzi: przesuwa punkt ciężkości z „czystych” aktów poznawczych na proces doświadczenia afektywnego. Do spektrum zjawisk wyraźnie wpisujących się w zakres tych badań włączana jest także empatia".
(z recenzji prof. Doroty Filar)
Książkę można pobrać bezpłatnie ze strony wydawnictwa.
DOI 10.33896/978-83-8017-623-2
Spis treści
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1. Cele i zakres pracy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
2. Ogólne założenia analizy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
3. Charakterystyka analizowanego materiału . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
4. Ku opisowi lingwistycznemu – ogólna struktura semantyczna pojęcia EMPATIA . . . .23
5. Struktura pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
Część I. Różne perspektywy opisu empatii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
1. Uwagi ogólne o genezie i źródłach terminu empatia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
2. Empatia i zjawiska pokrewne w ujęciu psychologicznym – wybrane kwestie . . . . . 38
2.1. Problemy definicyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
2.2. Przedmiot empatii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
2.3. Teoria umysłu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
2.4. Rozróżnienie Ja – Inny oraz problem perspektywizacji w procesie empatycznym . . . . . . . 46
2.5. Zarażanie afektywne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
2.6. Inteligencja emocjonalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
3. Słowo o neurobiologicznych podstawach empatii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
4. Empatia jako przedmiot zainteresowania lingwistyki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
4.1. Empatia/empathy jako terminy przywoływane w opisie struktur języka . . 55
4.2. Nazwy empatii i zjawisk pokrewnych w różnych językach . . . . . . . . . . . 69
4.3. Empatia w komunikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
Część II. Rzeczownik empatia w polszczyźnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
1. Zarys historii rzeczownika empatia w polszczyźnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
2. Przegląd definicji rzeczownika empatia w słownikach polszczyzny ogólnej . . 86
3. Rzeczownik empatia w typowych połączeniach wyrazowych . . . . . . . . . . . . . 91
3.1. Terminy kolokacja, kolekcja, prozodia semantyczna. . . . . . . . . . . . . . . . . 92
3.2. Kolekcje leksykalne rzeczownika empatia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
3.3. Kategoryzacja empatii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
3.4. Charakterystyka subiektu i obiektu empatii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
3.5. Płeć subiektu i empatia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119
3.6. Charakterystyka przedmiotu empatii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
3.7. Kolokacje wskazujące na stałość lub dynamikę empatii subiektu . . . . . . 131
3.8. Empatia jako stan mentalno-emocjonalny i wynikające z niego działania subiektu . . . . 141
4. Wartościowanie przypisywane leksemowi empatia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145
4.1. Rzeczownik empatia i jego wartościowanie w wybranych tekstach dotyczących tzw. kryzysu migracyjnego . . 146
4.2. Empatia a poprawność polityczna . . . . . . . . . . . . . . . . . 155
4.3. Ciemne strony empatii – negatywne wartościowanie wiązane z rzeczownikiem empatia . . . . . 163
5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174
Część III. Metaforyka związana z pojęciem EMPATIA – wybrane przykłady . . . 175
1. EMPATIA TO PŁYN, SUBIEKT TO POJEMNIK . . . . . . 176
2. EMPATIA TO SIŁA DZIAŁAJĄCA W SUBIEKCIE, EMPATIA TO OBIEKT DZIAŁANIA SUBIEKTU . . . . . . 178
3. Domena PERCEPCJI SŁUCHOWEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180
4. Domena MUZYKI . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181
5. Domeny PRZESTRZENI i RUCHU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184
6. Domena TEMPERATURY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188
7. Domena MEDYCYNY: EMPATIA TO LEK, EMPATIA TO LEKARZ . . . . . . . . . . . . . . . 189
8. Domena PERCEPCJI WZROKOWEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190
9. EMPATIA TO BYCIE LUSTREM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193
10. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195
Część IV. Jednostki z gniazda słowotwórczego rzeczownika empatia w tekstach współczesnej polszczyzny . . .196
1. Empata, empatyk; empatka, empatyczka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200
2. Empatyzować . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205
3. Empatyczny, empatycznie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214
4. Empatyczność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219
5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219
Część V. Rzeczownik empatia na tle innych wybranych nazw allocentrycznych stanów emocjonalnych i postaw . . . . . 221
1. Różne koncepcje grupowania leksyki w zespoły słowne . . . . . . . . . . . . . . . . . 221
2. Zakres pola nazw allocentrycznych stanów emocjonalnych i postaw – ogląd ogólny . . . . . . . . 230
3. Empatia a inne polskie nazwy allocentrycznych stanów emocjonalnych i postaw . . . . . . . . . 240
3.1. Współodczuwanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240
3.2. Współczucie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 248
3.3. Litość, politowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268
3.4. Miłosierdzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280
3.5. Zrozumienie, wyrozumiałość. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291
3.6. Solidarność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307
3.7. Inteligencja emocjonalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327
4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333
Część VI. Znaczenie wybranych czasowników nazywających przyjmowanie przez subiekt perspektywy innej osoby . . . 336
1. Wczuwać się / wczuć się [w kogoś/coś] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337
2. Utożsamiać się / utożsamić się [z kimś/czymś] oraz identyfikować się [z kimś/czymś] . . . . . . . . .345
3. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 352
Część VII. Empatia w komunikacji – wybrane zagadnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . 354
1. Empatyczny punkt widzenia – próba definicji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 356
2. Ku opisowi wypowiedzi sygnalizujących empatię . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 361
2.1. Przegląd literatury. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 361
2.2. Wykorzystanie techniki parafrazowania w komunikatach o intencji empatycznej . . . . . 369
2.3. Komunikowanie empatii a językowo-kulturowe praktyki komunikacyjne . . . . . 373
3. Dyskursywne sygnały empatii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 378
3.1. Próba typologii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 378
3.2. Formuliczne sygnały empatii – wybrane przykłady . . . . . . . . . . . . . . 386
3.3. W poszukiwaniu nieformulicznych sygnałów empatii . . . . . . . . . . . . . . . 393
3.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397
4. Konstruowanie empatycznego punktu widzenia w dyskursie za pomocą środków gramatycznych – kwestia osobowych form czasownika . . . . . . . . . . 397
5. Co wtedy będziemy chcieli usłyszeć? Konstruowanie empatycznego punktu widzenia w dyskursie o uchodźcach – studium przypadku . . . . . . . . . . . . . . . 406
5.1. Personalizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 407
5.2. Indywidualizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 411
5.3. Utożsamienie między światami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 414
5.4. Aksjologizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415
5.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 416
6. Jestem z wami sercem i myślami… Komunikowanie empatii w dyskursie medialnym – studium przypadku . . . . 417
6.1. Punkt widzenia nadawcy a strategie referencjalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . 418
6.2. Hierarchia empatii a stosowane przez nadawcę struktury składniowe . . . 421
6.3. Obiektyfikacja nadawcy a komunikowanie empatii w dyskursie . . . . . . . 424
6.4. Konstruowanie relacji między nadawcą – konceptualizatorem a odbiorcą – uczestnikiem sceny: dialogiczny wymiar komunikacji . . . . . 426
6.5. Gdyby nam przyszło przejść ich drogę… Perspektywizacja w dyskursie a empatia nadawcy . . . 428
6.6. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . .431
Wnioski końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 433
Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 438
Spis tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 470
Spis wykresów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 471
Abstract . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 472
Informacje
Zobacz także
Afektywne sploty, narracyjne kłącza. Możliwe światy antropologii literackiej Anny Łebkowskiej
Autor/Redaktor:
W Wydawnictwie Uniwersytetu Jagiellońskiego ukazała się książka pt. Afektywne sploty, narracyjne kłącza. Możliwe światy antropologii literackiej Anny Łebkowskiej, pod red. Alicji Müller, Eugenii Prokop-Janiec i Joanny Szewczyk.
Studia nad językiem Józefa Weyssenhoffa, cz. 1. Język młodzieńczej korespondencji do Konstantego Marii Górskiego
Autor/Redaktor: Magdalena Płusa
Spuścizna epistolarna Józefa Weyssenhoffa nie należy do wyjątkowo obfitych, ale spośród zachowanych tego typu tekstów największy zbiór stanowi młodzieńcza korespondencja prowadzona z Konstantym Marią Górskim, obejmująca 55 listów z lat 1874-1885. Młodzieńcze teksty przyszłego autora Sobola i panny stanowią cenne źródło informacji na temat dopiero kształtującego się w oparciu o zasady poprawnościowe drugiej połowy XIX w. osobniczego języka autora. Analiza tego wczesnego materiału epistolarnego pozwala scharakteryzować rozwijający się język przyszłego pisarza, ocenić stopień opanowania reguł normatywnych polszczyzny ogólnej oraz zweryfikować, czy jest on wolny od naleciałości kresowych.
Opowiedzieć niepełnosprawność. Wybrane problemy kulturowych reprezentacji niepełnosprawności
Autor/Redaktor: Klaudia Muca-Małek
Opowiadanie o doświadczeniu niepełnosprawności jest ważnym narzędziem emancypacji. Narracje niefikcjonalne, takie jak autobiografie, reportaże, autoetnografie czy eseje, to nie tylko przedstawienia indywidualnych doświadczeń autorów i autorek, lecz także źródła krytyki społecznej, wykorzystywane do wzmacniania ruchu na rzecz praw osób z niepełnosprawnościami. Klaudia Muca przygląda się współczesnym działaniom emancypacyjnym na rzecz doświadczenia niepełnosprawności, realizowanym za pomocą narracji, uwzględniając ich kontekst społeczny, w tym takie zjawiska jak kryzys opieki, rozwój działań na rzecz praw osób z niepełnosprawnościami i przemiany w strukturze współczesnego polskiego pola literackiego. Autorka zwraca również uwagę na międzynarodowy profil działań związanych z niepełnosprawnością i zestawia wybrane zdarzenia emancypacyjne, które pojawiły się w Polsce, z tymi, które zapoczątkowały rozwój ruchu na rzecz praw osób z niepełnosprawnościami w krajach zachodnich. (Opis wydawcy)
Leksykalno-stylistyczne zjawiska w Trylogii i Krzyżakach Henryka Sienkiewicza
Autor/Redaktor: Leonarda Mariak
Tom studiów został poświęcony językowi Trylogii i Krzyżaków, czyli najważniejszym powieściom historycznym w dorobku pisarskim Sienkiewicza.